AYRINTILI AÇIKLAMA
Riziko nasıl çalışır?
Sigortanın konusu risk değil rizikodur: yangının çıkma ihtimali risk, çıkan yangın rizikodur. Bir olayın riziko sayılabilmesi için üç şart aranır; gerçekleşmesi belirsiz olmalı, sigortalının iradesi dışında kalmalı ve ölçülebilir bir zarar doğurmalıdır. Bu yüzden kasıtlı olarak çıkarılan yangın hiçbir poliçede teminat altında değildir, aşınma ve yıpranma da öyle: ikisi de belirsiz değildir. Poliçe okunurken teminat listesi hangi rizikoların içeride olduğunu, istisnalar listesi hangilerinin dışarıda kaldığını söyler.
Rizikonun gerçekleşme anı neden bu kadar önemli?
Bir hasarın hangi poliçeden karşılanacağını belirleyen şey, rizikonun gerçekleştiği andır. Poliçe dönemi içinde gerçekleşen bir olay, talep yıllar sonra yapılsa bile o poliçenin konusudur. Bu esas, mal sigortalarında sorun çıkarmaz çünkü olay ile zarar aynı anda görünür.
Sorumluluk sigortalarında ise durum karmaşıklaşır: hatalı bir üretim bugün yapılır, zarar iki yıl sonra ortaya çıkar, talep üç yıl sonra gelir. Bu yüzden sorumluluk poliçeleri iki farklı esasla kurulabilir. Olay esaslı poliçe, zararı doğuran olayın poliçe döneminde gerçekleşmesini arar. Talep esaslı poliçe ise talebin poliçe döneminde bildirilmesini arar. İkisi arasındaki fark, poliçe değiştirildiğinde bir teminat boşluğu doğurabilir ve bu boşluk yıllar sonra fark edilir.
Hangi sebep ödemeyi tetikliyor?
Gerçek hasarlar tek bir sebeple oluşmaz; bir zincir hâlinde ilerler. Fırtına çatıyı açar, yağmur içeri girer, elektrik tesisatı zarar görür ve kısa devre yangına yol açar. Poliçede fırtına teminat altında ama yangın istisna edilmişse — ya da tersi — hangi sebebin belirleyici sayılacağı ödemeyi tamamen değiştirir.
Sigortacılık bu soruyu, zinciri başlatan ve sonucu hâkim biçimde belirleyen sebebe bakarak çözer. Bu değerlendirme çoğu zaman teknik bir tespit gerektirir ve eksper raporunun en önemli bölümü burasıdır. Sigortalı açısından pratik sonuç şudur: rapordaki tutar kadar, rapordaki sebep açıklaması da dikkatle okunmalıdır.
İstisna edilen riziko ile teminat dışı zarar aynı şey değil
Poliçeler iki farklı biçimde sınır çizer ve ikisi karıştırılır. İstisna edilen riziko, olayın kendisinin teminat dışı olmasıdır: kasıtlı yangın gibi. Bu durumda o olaydan doğan hiçbir zarar karşılanmaz.
Teminat dışı zarar ise olayın teminat altında olduğu ama belirli bir zarar türünün kapsanmadığı hâldir. Yangın teminatlı bir poliçede yangının kendisi karşılanırken, yangın sebebiyle işin durmasından doğan gelir kaybı ayrı bir teminat olmadığı için ödenmeyebilir. Bu ayrımı bilmek ve teminat listesini istisnalarla birlikte okumak, ret gerekçesini doğru değerlendirmeyi sağlar: reddedilen şey olay mı, yoksa zararın bir türü mü?
Belirsizlik şartı pratikte neyi eliyor?
Rizikonun belirsiz olması gerekliliği, poliçelerdeki birçok istisnanın tek açıklamasıdır. Aşınma, yıpranma, paslanma, doğal bozulma ve bakımsızlık kaynaklı arızalar sigortalanmaz çünkü bunlar er ya da geç kesin olarak gerçekleşir. Sigorta belirsiz olanı paylaşır; kesin olanı paylaşmak, gideri primle ödemekten başka bir şey olmaz.
Aynı ilke, sigortalının kendi iradesiyle yarattığı zararları da kapsam dışında bırakır. Buna karşılık ihmal ile kasıt farklıdır: dikkatsizlik sonucu doğan hasarlar kural olarak teminat altındadır, aksi hâlde sigortanın işlevi kalmazdı. Poliçedeki ayrım bu yüzden kasıt üzerinedir, hata üzerine değil.
Sık sorulan sorular
Hasarımın sebebi tam olarak belli değil, ne olur?
Sebebin belirlenmesi teknik bir tespit işidir ve eksper raporunun konusudur. Sebep birden fazla ihtimale açık kaldığında, teminat kararı zincirdeki hangi olayın sonucu hâkim biçimde belirlediğine göre verilir. Sigortalı bu değerlendirmeye itiraz edebilir ve kendi teknik raporunu dosyaya sunabilir.
Poliçe başlamadan önce oluşmuş ama sonra fark edilen hasar karşılanır mı?
Kural olarak hayır; teminat, poliçe döneminde gerçekleşen rizikoları kapsar. Olayın poliçe başlangıcından önce gerçekleştiği tespit edilirse ödeme çıkmaz. Bu yüzden yeni bir poliçe başlarken, mevcut hasar ve arızaların durumu belgelenmiş olmalıdır.
Poliçe değiştirdim, eski dönemde oluşan bir zarar için kim öder?
Mal sigortalarında ödeme, olayın gerçekleştiği tarihte yürürlükte olan poliçeden çıkar. Sorumluluk sigortalarında ise poliçenin olay esaslı mı talep esaslı mı kurulduğu belirleyicidir; iki esas arasında geçiş yapıldığında teminat boşluğu doğabilir. Poliçe değiştirirken bu esasın aynı kaldığını teyit etmek gerekir.